11 Eylül saldırılarının en ağır etkisi Ortadoğu'da hissedildi

ABD'de 11 Eylül 2001'de düzenlenen saldırıların üzerinden çeyrek yüzyıl geçti. Saldırılara doğrudan karışmamış olmasına rağmen Irak, ABD'nin başlattığı terörle mücadele savaşının merkez üslerinden biri haline geldi. Irak'ın Felluce kentinde bugün hâlâ savaşın kalıntılarıyla yaşayan aileler var. ABD askerlerinin Irak savaşında kullandığı yoksunlaştırılmış uranyum içeren mühimmat nedeniyle Felluce'de ciddi doğum kusurları ve kanser vakaları görülüyor.

Saldırıların ardından ABD yönetimi Afganistan'dan Irak'a, Pakistan'dan Afrika ülkelerine kadar geniş bir coğrafyada askeri operasyonlar başlattı. Ancak en ağır yıkım Irak'ta yaşandı; onu Suriye ve Yemen izledi. Washington'daki Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi'nde (CSIS) görevli Ortadoğu uzmanı Paul Salem, "11 Eylül'e verilen tepki, saldırıların kendisinden çok daha fazla Ortadoğu'yu etkiledi" diyor.

Savaşın bilançosu ve bölgesel dengeler

ABD'nin Brown Üniversitesi bünyesindeki Savaşın Maliyeti projesine göre, 2001'den bu yana ABD öncülüğündeki savaşlarda tahminen 4,5 ila 4,7 milyon kişi hayatını kaybetti. Bunların yaklaşık 940 bini doğrudan savaş şiddeti nedeniyle öldü. Araştırmacılara göre 3,5 milyon kişi ise hastalık, açlık ve sağlık sisteminin çökmesi gibi dolaylı nedenlerle yaşamını yitirdi.

Irak lideri Saddam Hüseyin hızla devrildi, ancak sonrasında işler kontrolden çıktı. ABD öncülüğünde Irak ordusu dağıtıldı ve devlet kurumları Saddam'ın Baas Partisi üyelerinden temizlendi. Bu karar, silahlı bir ayaklanmanın ve Sünniler ile Şiiler arasında kanlı mezhep çatışmalarının fitilini ateşledi. Saddam'ın devrilmesiyle bölgedeki güç dengesi alt üst oldu.

Salem'e göre, 11 Eylül sonrası savaşların en büyük kazancını İran elde etti. İran bir yandan Irak'ta Şii milisler üzerinden kendi güç üssünü kurarken, diğer yandan Suriye ve Lübnan'da etkisini artırdı, Yemen'de yeni nüfuz alanları kazandı. ABD işgaline karşı direnişten doğan Irak el-Kaidesi ise yüzlerce kanlı saldırı düzenledi ve IŞİD'in öncüsü haline geldi.

Suriye'de rejim karşıtı ayaklanma iç savaşa dönüştü. IŞİD 2014'te Suriye ve Irak'ın geniş bölgelerini ele geçirerek halifelik ilan etti. ABD bu kez hem Irak'ta hem Suriye'de yeniden savaşa girdi. Sonuç, daha fazla insani yıkım ve Avrupa'ya kadar uzanan büyük bir mülteci dalgası oldu.

Afganistan'da ise savaş ABD'nin umduğu gibi bitmedi. Yirmi yılın ardından son Amerikan askerleri Ağustos 2021'de ülkeden çekildi. Salem, saldırıların mimarı Usame bin Ladin'in asıl hedefine ulaşamadığını belirtiyor: "ABD'yi Suudi Arabistan'dan ve Ortadoğu'dan çıkarmak istiyordu. Bu gerçekleşmedi. Ama ABD'yi ülkenin kazanamadığı son derece maliyetli savaşlara sürükledi."