Albert Heijn kesintisi gıda zincirinin kırılganlığını gösterdi

Albert Heijn'de yaşanan siber olay, süpermarket zincirinin çalışmalarını durdurdu ve dün birçok mağazada rafların boş kalmasına yol açtı. Uzmanlara göre bu tablo, Hollanda'nın gıda güvenliğindeki asıl zayıf noktayı ortaya koyuyor: üretim değil, dağıtım.

Araştırma kurumu Clingendael'den Pieter Zwaan, süpermarketler ile tedarikçilerin o kadar verimli çalıştığını, olay veya kesinti durumunda devreye alınabilecek neredeyse hiç stok bulunmadığını belirtiyor. Zwaan, Tarım Bakanlığı'nın talebiyle mevcut gıda sisteminin kırılganlıklarını inceledi.

Zwaan'a göre böyle bir durumda karnabahar ya da brokoli gibi taze ürünleri mutlaka almak isteyenler için diğer süpermarketler çözüm olabilir. Ancak Albert Heijn'deki kesinti daha uzun sürseydi Jumbo veya Lidl gibi zincirlerde de sonunda eksikler yaşanması ihtimal dışı değil.

Zwaan, süpermarketler ve dağıtım merkezlerinin birlikte yaklaşık altı günlük stok tuttuğunu, buna karşın sürekli yeni ürün geldiğini söylüyor. Bu sistemde süpermarketler, ürünlerin zamanında ulaşması için dağıtımda büyük ölçüde bilgi teknolojilerine dayanıyor. Albert Heijn'de yaşanan olay, hem bu sistemlerin kesintilere karşı kırılgan olduğunu hem de elektrik tedarikine bağımlılıklarını ortaya koyuyor.

İki haftaya kadar uzayabilir

Clingendael ve Erasmus Üniversitesi araştırmacılarının geçen ay yayımladığı raporda, Hollandalıların üç gün için değil, sekiz gün için acil gıda stoğu yapması gerektiği sonucuna varıldı. İncelenen senaryolardan birinde, uzun süreli şiddetli yağış gibi ciddi bir hava olayının büyük bir elektrik ve bilgi teknolojileri kesintisiyle birleşmesi hâlinde dağıtım zincirinin tamamen normale dönmesinin iki haftayı bulabileceği görüldü.

Araştırmacılar raporda süpermarketlerin, hanelerin sekiz günlük stok tutabilmesini sağlayacak asgari düzeyde acil ürün stoğu bulundurması gerektiğini de yazıyor. Zwaan, süpermarketlerin şu anda böyle bir tampon stoğa sahip olmadığını söylüyor.

Wageningen University & Research'ten gıda sistemleri uzmanı Bart de Steenhuijsen Piters da bu görüşü paylaşıyor. Süpermarketlerin stok tutmadığını ve tüm teslimatların merkezi bir dağıtım merkezinden gelmesi gerektiğini belirten De Steenhuijsen Piters, bunun mağazalardaki ürünlere doğrudan etki ettiğini ifade ediyor.

Zwaan'a göre gıda güvenliği kamu yararı taşıdığı için hükümetin bu kırılganlığın nasıl azaltılacağını ve stokların burada nasıl bir rol oynayacağını düşünmesi gerekiyor. Ancak bunun nasıl yapılacağı belirsiz. Zwaan, sorumluluğun kime ait olacağının siyasi bir soru olduğunu söylüyor.

Stokların özellikle şehir merkezleri gibi yer sıkıntısı olan bölgelerde nerede tutulacağı da ayrı bir soru. Zwaan, bunun bir maliyet meselesi olduğunu da ekliyor: "Bunu kim ödemeli: süpermarket mi, yoksa ek stok istemesine karşın hükümet mi?"

De Steenhuijsen Piters, süpermarketlerin tüketici fiyatlarını düşük, kâr marjlarını yüksek tutmaya odaklandığını anlatıyor. Ona göre bu durum dayanıklılık, süreklilik ve tedarik güvenliği pahasına gerçekleşti.

Zwaan yine de mevcut belirsizlik döneminde stok tutmanın işletme ekonomisi açısından da mantıklı olabileceğini belirtiyor. Albert Heijn'in şu anda ne kadar ciro kaybettiğine bakıldığında, biraz daha büyük stok tutmanın akıllıca olabileceğini söylüyor.

De Steenhuijsen Piters, gelecekte büyük bir ulusal şok yaşanması hâlinde bazı grupların orantısız biçimde sert etkileneceğini ifade ediyor. BM Gıda ve Tarım Örgütü'ne (FAO) göre Hollanda'da şu anda 1,6 milyon kişi gıda yoksunluğu yaşıyor; yani gıdaya erişimde zorluk çekiyor ve sağlıklı gıdaya erişimde kesin sorunlar yaşıyor.

Bu grubu desteklemek için hükümetin gıdayı yeniden dağıtmaya yönelik bir protokole geçmesi gerekecek. Ancak böyle bir ulusal protokol henüz yok. De Steenhuijsen Piters, iklim değişikliği, uluslararası çatışmalar ve hibrit saldırılar gibi gıda sistemindeki şokların arttığını, buna karşın hazırlığın yetersiz olduğunu söylüyor.

Yine de bu konuda çalışmalar sürüyor. Bu yaz, Gıda Güvenliği portföyünde bulunan Devlet Sekreteri Erkens, Meclis'e yazdığı mektupta hükümetin gıda güvenliğini artıracak planlar üzerinde çalıştığını bildirdi.

De Steenhuijsen Piters, "Gıda sistemimizin belirsiz olduğunu biliyoruz, ancak buna yeterince hazırlıklı değiliz" diyor. Alınacak önlemlerin kâr marjlarını olumsuz etkileyebileceğini kabul eden araştırmacı, bu nedenle dayanıklılığa geniş çaplı yatırım yapılması gerektiğini belirtiyor. Ona göre ortak hareket edilmesi gerektiği bilinci yavaş da olsa artıyor. "Bu sürecin başındayız."