ASML yeniden ABD-Çin rekabetinin hedefinde

ASML, bilgisayar çipleri üretiminde kullanılan litografi makinelerinde dünya çapında neredeyse tekel konumunda. Şirketin ürettiği gelişmiş makineler, akıllı telefonlardan yapay zeka işlemcilerine kadar birçok ileri teknoloji ürünün imalatında kritik rol oynuyor. Bu nedenle ASML, ABD ile Çin arasındaki teknoloji rekabetinde sık sık gündeme geliyor.

Veldhoven merkezli şirket, yaklaşık 615 milyar avroluk piyasa değeriyle Avrupa'nın en değerli teknoloji firması konumunda. ABD'li devler NVIDIA, Microsoft ve Apple ile rekabet edebilen nadir Avrupa şirketlerinden biri.

ASML'nin Çin'e satışları kısıtlanıyor

ABD yönetimi, Çin'in yapay zeka ve süper bilgisayar alanındaki ilerlemesini yavaşlatmak için gelişmiş çiplere erişimi kısıtlamayı hedefliyor. Bu kapsamda Washington'un baskısıyla Hollanda hükümeti, ASML'nin Çin'e çip makinesi ihracatını birkaç kez sınırladı.

Şimdi ise ABD Kongresi'nde görüşülen 'Match Act' adlı yasa tasarısı, bu baskıyı doğrudan zorlamaya dönüştürmeyi amaçlıyor. Tasarı, müttefiklerin hassas teknolojilerde ABD ile aynı ihracat politikasını izlemesini zorunlu kılmayı öngörüyor. Bu kapsamda ASML'nin Çin'e sattığı eski nesil DUV (derin ultraviyole) makineleri de yasak kapsamına alınacak. Ayrıca, daha önce satılmış makinelerin bakım ve servis hizmetleri de kısıtlanabilecek. Hollanda'nın bu şartları kabul etmemesi durumunda ABD yaptırımlarla tehdit ediyor.

ASML, kendi üretiminde ABD'li tedarikçilere bağımlı olduğu için bu tehditler etkili oluyor. Geçmişte ABD'nin tedarik zincirini kesme tehditleri, Hollanda hükümetlerinin ihracat kısıtlamalarını artırmasına neden olmuştu.

Hollanda hükümeti tepkili

Hollanda hükümeti, ABD'nin kendi ihracat politikalarına müdahale etmesine sert tepki gösteriyor. Dışişleri Bakanlığı yetkilileri Washington'da 'Match Act'in geri çekilmesi için lobi yapıyor. Ancak tasarı hem Cumhuriyetçiler hem de Demokratlar tarafından destekleniyor ve yıllık savunma bütçesine eklenme yolunda ilerliyor. Bu durum, tasarının kabul edilme ihtimalini yüksek gösteriyor.

Avrupa'dan da Hollanda'ya destek gelmiyor. Avrupa Birliği, ASML gibi stratejik şirketlerin önemini yeterince değerlendiremiyor ve ihracat politikaları üye ülkelerin kendi yetkisinde. Komisyon daha büyük bir rol üstlenmeye çalışsa da şimdilik bu girişimler siyasi destekten öteye geçmiyor.

ASML'nin en gelişmiş makineleri EUV (ultraviyole) teknolojisi kullanırken, eski nesil DUV makineleri de hala yaygın şekilde kullanılıyor. Çin ile yapılan ticaretin büyük bölümünü DUV makineleri oluşturuyor. Hollanda hükümeti 2018'de ASML'ye Çin'in en büyük müşterisine EUV makinesi satmak için izin verdi ancak ABD baskısıyla bu izin yenilenmedi. Bu tarihten itibaren Çin'e EUV makinesi satışları durdu.

Bu arada Çinli firmalar, ilerleyen kısıtlamaları önceden sezerek yoğun şekilde DUV makinesi satın aldı. Bu sayede Çin, 2024 yılında ASML'nin satışlarında %36 payla en büyük pazar haline geldi. Ancak Hollanda hükümeti, geçtiğimiz dönemde en gelişmiş DUV makinelerinin ihracat izinlerini iptal etti.

ABD'li şirketlerin ise yıllarca Çin'e en gelişmiş çip aşındırma makinelerini satmalarına izin verildi. Çinli üreticiler bu makinelerle DUV teknolojisini kullanarak normalde EUV gerektiren çipleri üretmeyi başardı. ABD, 2024'te bu aşındırma makinelerinin satışını kısıtlasa da tam bir yasak koymadı. Match Act'teki aşındırma yasağı tasarıdan çıkarılırken, ASML'nin DUV satışlarını engelleyen madde korundu.

ABD yönetimi, Haziran ayında ASML'nin bir EUV makinesinin Çin'e kaçırılmış olabileceğini iddia etmiş, ardından bu iddia yumuşatılmıştı. ASML iddiaları reddediyor.

Analistler, ASML'nin Çin'deki iş kaybının, özellikle yapay zeka alanındaki talep artışıyla telafi edilebileceğini düşünüyor. Bu yılın ilk çeyreğinde Güney Koreli şirketler, Çin'i geçerek ASML'nin en büyük müşterisi oldu. Samsung gibi devler onlarca EUV makinesi siparişi verdi. Washington ayrıca Çin'in kendi EUV makinesini geliştirmek için büyük bir proje başlattığı haberlerini endişeyle takip ediyor.