BM, yeni genel sekreterini arıyor: yedi aday yarışta

Birleşmiş Milletler, yeni genel sekreterini belirlemek için süreci başlattı. Görevi devralacak kişiyi zorlu bir gündem bekliyor: uluslararası hukuk düzeninin yeniden büyük güçler arasında bir mücadeleye dönüşmesi, iklim değişikliğinin giderek ağırlaşan sonuçları ve yeni bir pandemi riski. Son yıllarda yapay zekânın yükselişi de olası tehditler listesine eklendi.

Aynı zamanda BM'nin konumu artan baskı altında ve kurum içinde de her şey yolunda gitmiyor. Daha önce BM'nin en büyük mali bağışçısı olan ABD, Başkan Donald Trump döneminde katkısını önemli ölçüde azalttı. Diğer ülkeler bu boşluğu kapatmak için devreye girmedi.

Mevcut Genel Sekreter António Guterres, geçen ay Financial Times'a verdiği röportajda BM Güvenlik Konseyi'nin "neredeyse felç olduğunu" söyledi. Guterres'in bu sözleri özellikle ABD ve Rusya'nın kararları bloke etmek için veto hakkını kullanmasına işaret ediyordu.

Adaylar arasında dört kadın var

BM genel sekreterliği beş yıllık bir dönem için yapılıyor. Yazılı olmayan bir kurala göre bir kişi en fazla iki dönem görev yapabiliyor ve genel sekreterler genellikle bu hakkını sonuna kadar kullanıyor. Bu kural bugüne kadar yalnızca üç isim için geçerli olmadı. Bunlardan biri olan Dag Hammarskjöld, ikinci dönemindeyken 1961 yılında bir uçak kazasında hayatını kaybetti.

BM'nin onuncu genel sekreterinin ilk kadın genel sekreter olması mümkün. Hâlihazırda yarıştaki yedi adaydan dördü kadın. Dünya bölgelerinin geçişli olarak aday çıkardığı biçimsel olmayan sistem nedeniyle tüm adaylar Afrika, Güney Amerika ya da Karayipler'dan. Lobilerde sık sık Güney Amerika'nın artık yeniden sıra kendisinde olduğu dile getiriliyor. Bu bölgeden daha önce yalnızca bir genel sekreter gelmişti: 1981'den 1991'e kadar görev yapan Peru'lu Javier Pérez de Cuéllar.

Şu anda yarışta yedi aday bulunuyor. Kosta Rikalı Rebeca Grynspan Mayufis ile Guyanalı Carolyn Rodrigues Birkett öne çıkan isimler arasında. Konuya yakın kaynaklara göre Grynspan, görevden ayrılacak olan Guterres'in tercihi. Grynspan seçilirse hem ilk kadın hem de ilk Yahudi genel sekreter olacak. Rodrigues Birkett ise Genel Kurul nezdinde daha güçlü bir konumda görünüyor.

Grynspan, BM'ye duyulan güvenin yeniden tesis edilmesine odaklanmak istediğini söylüyor. Barış inşasını en büyük öncelik haline getirerek "uluslararası güvenliğin temellerini" güçlendirmeyi hedefliyor. Rodrigues Birkett ise başvuru mektubunda BM'nin temel ilkelerine ve öncelikle insan haklarına odaklanmak istediğini belirtiyor.

Adaylar arasında uluslararası alanda en tanınmış isimler Senegal'in eski Devlet Başkanı Macky Sall ile Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın Arjantinli direktörü Rafael Grossi.

Her zaman bir sürpriz ismin ortaya çıkma olasılığı da var. Yeni adaylar, yeni bir genel sekreter atanana kadar öne sürülebiliyor.

Seçim süreci nasıl işliyor?

BM Şartı, yeni genel sekreterin nasıl seçileceği konusunda kısa: aday "Güvenlik Konseyi'nin önerisi üzerine Genel Kurul tarafından atanır". Gerçekte ise işler biraz daha karmaşık ve süreç bir yıldan fazla sürebiliyor.

Adayların bir üye devlet ya da üye devletler grubu tarafından aday gösterilmesi gerekiyor. Adaylar özgeçmişlerini, göreve ilişkin vizyonlarını anlatan bir mektubu ve kampanyalarının parasının nereden geldiğine dair bilgileri sunuyor. Ardından adayların kendilerini üye devletlere, BM çalışanlarına ve kamuoyuna tanıtmaya çalıştığı bir dizi tartışma ve etkinlik düzenleniyor. Bu tür bir kampanya yalnızca 2016'dan bu yana zorunlu, yani bu ikinci kez yapılıyor.

Kampanyanın son aylarında Güvenlik Konseyi genellikle beş daimi ve on geçici üyesi arasında bir dizi gayri resmi ve anonim anket yapıyor. Sonuçlar çoğunlukla basına sızdırılıyor.

Sonunda Güvenlik Konseyi resmi oylama için toplanıyor. Bir adayın en az dokuz oy alması ve beş daimi üyeden (ABD, Çin, Rusya, Birleşik Krallık ve Fransa) veto yememesi gerekiyor. Adaylardan hiçbiri aralık ayına kadar yeterli desteği toplayamazsa Guterres'in görev süresi bir yıl uzatılıyor.

Ardından adayı onaylama işi Genel Kurul'a kalıyor, ancak bu aslında bir formalite: Güvenlik Konseyi'nin önerdiği bir aday şimdiye kadar hiç reddedilmedi.