Bosna'da dünyanın en karmaşık seçim sistemiyle oy verme işlemi başlıyor

Bosna-Hersek'te pazar günü yapılacak seçimlerde seçmenler, ülkenin karmaşık siyasi yapısı nedeniyle birden fazla oy pusulasıyla sandığa gidecek. Ülke, çoğunlukla Boşnaklar ve Hırvatların yaşadığı Bosna-Hersek Federasyonu ile çoğunlukla Sırpların yaşadığı Republika Srpska olmak üzere iki entiteden oluşuyor. Seçmenler hem kendi entitelerinin parlamentosu hem de ülke parlamentosu için oy verecek.

Ayrıca ülkedeki üç etnik grubu — Boşnaklar, Hırvatlar ve Sırplar — temsil eden üç cumhurbaşkanı seçilecek. Bu üç isim birlikte devlet başkanlığını oluşturuyor ve sekiz ayda bir parlamento başkanlığı görevini devralıyor. Republika Srpska'da Sırp cumhurbaşkanının yanı sıra entitenin cumhurbaşkanı ve parlamentosu da seçilecek. Bosna-Hersek Federasyonu'nda ise yerel yönetim seçimleri de yapılacak. Bu nedenle bir seçmenin sandığa dört ayrı oy pusulasıyla gitmesi mümkün.

Dayton Anlaşması'yla kurulan sistem

Bosna hükümetinin bu karmaşık yapısı, 35 yıl önce eski Yugoslavya'daki kanlı savaşa çözüm olarak tasarlandı. Slovenya ve Hırvatistan'ın ardından Bosna da 1992'de komünist ülkeden ayrılma kararı aldı. Ülkedeki Boşnak Müslümanlar bağımsızlığı desteklerken, Sırplar Yugoslavya'da kalmak istedi. Bunun üzerine üç yıl süren ve 100 binden fazla kişinin hayatını kaybettiği savaş başladı. Savaş, Dayton Anlaşması'yla sona erdi. Anlaşmayla iki entite yeni Bosna-Hersek çatısı altında birleştirildi ve her etnik grup için bir cumhurbaşkanı belirlendi.

Cumhurbaşkanlığının üzerinde bir de uluslararası toplumun atadığı 'yüksek temsilci' bulunuyor. Bu kişi, barış anlaşmalarının şartlarının uygulanmasını sağlamakla görevli; yasa çıkarabiliyor veya yürürlükteki yasaları geri alabiliyor.

Ülkedeki gerilimler anlaşmaya rağmen sona ermedi ve seçimleri hâlâ etkiliyor. Srebrenica'da 8 binden fazla Boşnak erkeğine soykırım emrini veren Bosnalı Sırp askeri lider Ratko Mladic'in ölümü nedeniyle ağustos sonunda çok sayıda milliyetçi Sırp yas tuttu. Mladic'in ordusu için bu yılın başında Banja Luka'da bir anıt dikildi. Araştırmacı Niké Wentholt, NU.nl'ye yaptığı açıklamada, "Ama çok sayıda insan Mladic'e kahraman olarak tapıyor" dedi. "Bu nedenle insanları sandığa çekmek için kullanılan söylemin bir parçası. Mladic'in adı siyasi ve kültürel açıdan hâlâ büyük bir güce sahip."

Dodik'in etkisi ve ayrılık tartışması

Republika Srpska'nın en önemli liderlerinden biri, Bosnalı Sırpların eski cumhurbaşkanı Milorad Dodik. Geçen yıl görevden alınan Dodik'in hâlâ etkili olduğu belirtiliyor. Siyaset bilimci ve insan hakları aktivisti Samir Beharic, "Dodik'in etkisi çok büyük" dedi. "Yüzü her yerde billboardlarda görülüyor. Artık yasaları imzalamıyor olabilir ama onun adına birileri imzalayacaktır." Dodik, Bosna'dan ayrılma çağrısı da yapmıştı; bu, Bosna anayasasına göre yasak. Wentholt'a göre bu 'özerklik' talebi Bosnalı Sırplar için seçimlerde büyük rol oynuyor. Ancak birçok uzman ayrılığın gerçekleşmeyeceğini düşünüyor. Beharic, "Ayrılık yeni bir savaşa yol açabilir" dedi. "Şu anda olası görünmüyor, ancak bu istek de çok riskli."

Milliyetçiliğin yanı sıra Bosna kötü ekonomi ve yüksek genç işsizliğiyle mücadele ediyor. Ülkede 2025'te gençlerin yaklaşık yüzde 30'u işsizdi; işi olanlar ise ortalama 1.000 euronun altındaki maaşla geçinmekte zorlanıyor. Bu durum yüzlerce, hatta binlerce Bosnalının daha zengin bir ülkeye göç etmesine neden oluyor. Göç edenler arasında çoğunlukla iş bulamayan veya ailesi için daha iyi bir gelecek isteyen yüksek eğitimli kişiler yer alıyor. Beharic, "Çok az fırsat var ve insanlar bir iyileşme görmüyor" dedi. "Birisi 'Neden Almanya'da çalışmayayım? Orada beş kat daha fazla kazanabilirim ve eve uçuş sadece iki saat sürüyor' diye düşünüyor."

Karmaşık siyasi sistem yolsuzluk için de birçok fırsat yaratıyor. Oy karşılığında iş ve para teklif ediliyor. Yolsuzlukla mücadele kuruluşu Transparency International'a göre Bosna, Avrupa'nın en yolsuz ülkelerinden biri. Bu durum Avrupa Birliği'ne katılım sürecini de zorlaştırıyor. Ülke bu konuda 2024'ten bu yana müzakere yürütüyor. Wentholt, "Yolsuzluk AB için önemli bir konu, bu nedenle Federasyon'daki muhalefet kesinlikle bu konuda kampanya yürütüyor" dedi.

Siyasetçiler yolsuzluk ve ekonomiyle mücadele konusunda çok konuşuyor ancak çok sayıda Bosnalı artık buna inanmıyor. Bosna seçim örgütü Pod lupom'un araştırmasına göre halkın yüzde 73,9'u seçimlerin adil geçmediğine inanıyor. Beharic, "Bence insanlar artık inanmıyor" dedi. Bosna seçimleri bu ay Balkanlar'daki tek seçim değil. Komşu Sırbistan da sandığa gidiyor.