Endonezya'yı saran orman yangını dumanı aylarca sürebilir

Endonezya'nın batısında kalın bir zehirli duman tabakası var. Kalimantan adasındaki Palangkaraya kentinde yaşayanlar, kenti turuncu bir örtüyle kaplamış halde sosyal medyada paylaşıyor. Sokakta insanlar yüz maskesi takıyor, bazıları ise gaz maskesiyle dolaşıyor.

Ülkede bu yıl şimdiye kadar yaklaşık 2 milyon hektar doğa alanı alevlere teslim oldu. Haziran ayında başlayan yangınlar olağanüstü büyük ve duman bulutları Güneydoğu Asya'nın önemli bir bölümünü kaplamış durumda. Kurtarma ekipleri aylardır alevleri kontrol altına almaya çalışıyor ancak başarılı olamadı.

Yangınları ancak muson yağmurları söndürebilir ve bunun için daha bir süre beklemek gerekiyor. Wageningen Üniversitesi'nden orman yangınları profesörü Guido van der Werf, "Birkaç hafta daha kuraklığın süreceğini düşünüyoruz" diyor. Yoğun yağışların kasım ayında ya da belki aralıkta başlayacağını tahmin ediyor. "O zaman duracak. Turba yangınları birkaç hafta daha için için yanmaya devam edecek, ama büyük çaplı yanma sona erecek."

El Niño etkisi ve kuraklık

Endonezya'daki mevcut yangınlar El Niño ile doğrudan bağlantılı. Bu hava olayı nedeniyle normalde ekvator üzerinden doğudan batıya esen ticaret rüzgarları değişiyor ve bu da Endonezya'daki yağışları büyük ölçüde etkiliyor. Bu yıl tarihi ölçüde güçlü bir El Niño yaşanıyor; 1997-1998 dönemindekiyle oldukça benzer, hatta daha ağır olabilir.

Van der Werf, "Normalde hava Pasifik Okyanusu'ndan Endonezya'ya doğru gelir, yani oldukça nemlidir" diye açıklıyor. "Bu sayede Endonezya'da çok yağış olur. El Niño sırasında bu ticaret rüzgarı fiilen durur. Bunun anlamı, nemli havanın artık taşınmaması ve Endonezya'da uzun süre kuraklığın hüküm sürmesidir."

Bu kuraklık, büyük yangınlar için ideal koşullar yaratıyor. Endonezya'da bu mevsimde yangınlar olağan. Çiftçiler, tarım için arazi açmak amacıyla toprağı yakıyor. Bu, küçük çiftçiler için geleneksel bir toprak yönetimi yöntemi. Ancak hava bu kadar kuru olunca yangınlar komşu ormanlara sıçrıyor. Yayılan alevler artık kontrol edilemiyor.

Van der Werf, "Tropikal ormanlar var. İnsanlar bu ormanlardan kurtulmak istiyor ve en ucuz yol ateşe vermek" diyor. "Biz yangını tehlike olarak görürüz, ama orada yangın ormansızlaştırma aracıdır." Çiftçiler de bu durumun sonuçlarının çok büyük olduğunu görüyor. "Çiftçiler ikilemde. Bir yandan ormansızlaştırma için yangına ihtiyaç duyuyorlar, diğer yandan halkın nasıl acı çektiğini de görüyorlar."

Ateşi sadece çiftçiler kullanmıyor. "Slash-and-burn" denilen bu yöntem, yeni plantasyonlar için arazi açmak isteyen büyük palmiye yağı şirketleri tarafından da yaygın biçimde uygulanıyor. Resmi olarak yasak, ancak denetim eksik.

Sağlık ve hava trafiği üzerindeki etkiler

Yangınlar bir sorun, ürettikleri duman da en az onun kadar büyük bir sorun. Hava trafiği aksadı, okullar kapandı. Makassar'da yüzlerce öğrenci, hükümetin daha fazla adım atmasını isteyerek sokağa çıktı. Bu hoşnutsuzluk sadece Endonezya ile sınırlı değil. Singapur ve Malezya aylardır duman altında; komşu ülkeler Endonezya hükümetinden müdahale bekliyor.

Yurt içi ve yurt dışındaki protestoların baskısıyla bazı kişi ve şirketler yangınlara neden oldukları gerekçesiyle dava edildi.

Van der Werf, "Bunlar çok büyük duman yoğunlukları. İnsan sağlığı için çok zararlı" diyor. "Gözleriniz yaşarıyor, mideniz bulanıyor." Yıllar önce Endonezya'da yaptığı saha çalışması sırasında bunu kendisi de yaşamış. Dumanın yoğunluğu nedeniyle sokağın karşı tarafını göremez olmuş. "Biz o zaman ayrılabildik, ama yerel halk aylarca bu dumanın içinde kalıyor."

Singapur, Kuala Lumpur ve Borneo üzerindeki hava kalitesi şimdiden tehlikeli kategoride. Singapur son haftalarda birkaç kez dünyanın en kötü hava kalitesine sahip kenti oldu. Sadece Endonezya'da son haftalarda yaklaşık 300 bin kişi solunum yolu enfeksiyonu şikayetiyle sağlık kuruluşlarına başvurdu. Yangınlar bölgeyi 2015 yılına geri götürüyor; o yıl yaklaşık 3 milyon hektar doğa alanı kül olmuştu.

Kısa vadede yangınlara yapılacak pek bir şey olmasa da uzun vadede önlemler alınabilir. Van der Werf, "2015'ten sonra çok sayıda yeni kural eklendi" diyor. "Bu düzenlemeler henüz çok etkili değil, ama daha fazlası yapılabilir." Kurallar ve denetim mevcut yangınları durduramaz. Bunu ancak muson yapabilir. Şimdilik Endonezyalılar ve komşu ülkeler, yağmurun gelmesini beklemekten başka bir şey yapamıyor.