İnsan hakları örgütleri ABD baskısıyla Uluslararası Ceza Mahkemesi'nden uzaklaşıyor

Lahey merkezli Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICC) ile işbirliği yapan en az yirmi insan hakları örgütü, geçen yıldan bu yana bu işbirliğini ciddi biçimde kısıtladı ya da tamamen sonlandırdı. Araştırma platformu Investico, Alman yayın organı Süddeutsche Zeitung ve haftalık dergi De Groene Amsterdammer'in yüz kâr amacı gütmeyen kuruluşla gerçekleştirdiği ortak araştırma bu durumu ortaya koydu.

Birçok sivil toplum kuruluşu, ABD'nin geçen yıl şubat ayında ICC'ye uyguladığı yaptırımlar nedeniyle mahkemeyle çalışmaya cesaret edemiyor. Kimi örgütler, Amerikalı finansörleriyle yaptıkları sözleşmeler bu tür bir işbirliğini yasakladığı için mahkemeyle çalışmayı bıraktı. Investico'nun aktardığına göre bazı kuruluşlar ise çalışmalarını sessizce durdurdu. İşbirliğini kesenler arasında Human Rights Watch gibi büyük örgütler de bulunuyor.

Yaptırımlar mahkemeyi nasıl etkiliyor?

ABD Başkanı Donald Trump, ICC'nin İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu dahil bazı kişiler hakkında savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar gerekçesiyle tutuklama emri çıkarmasının ardından bu yaptırımları kararnameyle yürürlüğe koydu. Yaptırım paketi, ICC'nin Amerikan vatandaşları ve İsrail gibi ABD müttefikleri hakkındaki soruşturmalarına yardım eden kişilere yönelik mali cezalar ve vize kısıtlamaları içeriyor. Bu kapsamda mahkeme çalışanlarının ABD'deki mal varlıklarına ve banka hesaplarındaki paralarına erişimi engellendi. Ayrıca Amerikan şirketlerinden alışveriş yapmaları ve bu şirketlerin hizmetlerinden yararlanmaları yasaklandı. Trump yönetimi geçtiğimiz günlerde yeni mali önlemlerle yaptırımları daha da sıkılaştırdı; bu önlemlerin büyük ölçüde gelecek yıl yürürlüğe girmesi bekleniyor. Dışişleri Bakanı Marco Rubio, video mesajında ABD'nin "bu kontrolden çıkmış mahkemeyle işlem yapılmasını" yasaklayacağını söyledi.

Yerel ağları güçlü olan bu örgütler, delil, tanık ifadesi ve yeni kanıt türleri sunarak mahkemenin ceza davalarını hazırlamasında kritik rol oynuyor. Çoğu zaman olay yerine ilk ulaşanlar arasında yer alıyor ve yerel mevzuat konusunda uzmanlık paylaşabiliyor.

Mahkemenin eski başsavcısı Fatou Bensouda, Investico'ya yaptığı açıklamada "Onlar işimizin çok önemli bir parçası" dedi. "Bizim için soruşturma yürütmüyorlar ama bize ipuçları veriyorlar, böylece kanıtları sağlamlaştırmanın yollarını bulabiliyoruz." Bensouda 2021'e kadar ICC'de görev yaptı ve 2020'de kara listeye alındığında kendisi de ABD yaptırımlarından etkilendi.

Investico'ya göre işbirliğini durduran örgüt sayısı daha yüksek olabilir. Birçok sivil toplum kuruluşu, yaptırımların sonuçları hakkında gazetecilerle açıkça konuşmayı reddediyor. Yine de bazı örgütler durumu doğruladı. Save the Children Nederland, yeni bir işbirliği biçimi bulmakta zorlandığını belirtti. Forensic Architecture platformu ise ICC ile çalışma ilişkisini yeniden değerlendirdiğini açıkladı.

Yaptırım korkusu işbirliğini sınırlıyor

İlk bakışta ABD veya İsrail'le ilgisi olmayan soruşturmalar da bu durumdan etkileniyor. Investico'nun haberine göre Doğu Afrika, Orta Doğu ve Ukrayna'da araştırmalar yürüten bir Avrupa örgütüne Amerikalı bir bağışçı, parasını ICC için kullanmasını yasakladı. Doğrudan yaptırım kapsamına girmeyen Avrupalı kuruluşlar da işbirliğini durdurdu. Bir Alman sivil toplum kuruluşu araştırmacılara, "Kendimizin yaptırıma uğrama ve bunun diğer tüm çalışmalarımızı riske atma riskini kabul edemeyiz" dedi.

Uluslararası Ceza Mahkemesi, insan hakları ihlalleriyle suçlanan kişileri soruşturuyor, kovuşturuyor ve yargılıyor; üye ülkelerin ulusal mahkemelerini tamamlayıcı bir işlev görüyor. Mahkeme soykırım, savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar gibi konularda soruşturma yürütüyor. Roma Statüsü gereği Avrupa Birliği'ndeki tüm ülkeler ICC kararlarını uygulamakla yükümlü. Ancak mahkeme dünyadaki tüm ülkeler tarafından tanınmıyor; ABD, İsrail, Rusya ve İran gibi ülkeler mahkemeyi tanımıyor.