NAZA belgeseli İsrail ordusunun Gazze'deki yapay zeka kullanımını ortaya koydu

İsrail ordusunun Gazze'de yapay zeka sistemlerini kullanarak çok sayıda Filistinliyi öldürdüğünü öne süren NAZA adlı belgesel yayınlanıyor. Belgeselde İsrail ordusunun istihbarat birimlerinde görev almış 24 subay ve asker, Gazze'de yaşananlar hakkında tanıklık ediyor. Belgeselin yapımcıları Yuval Abraham ve Rachel Szor, söz konusu kişilerle Tel Aviv'de çatılarda gece görüşmeler yaptı. Böylece konuşanların kimlikleri gizli kaldı ve uzaktan yürütülen savaştaki rollerini rahatça anlatabildi.

Belgeselin adı olan NAZA, İbranice nezek agavi ifadesinin kısaltması ve "yan hasar" anlamına geliyor. Bu terim, operasyonlarda hayatını kaybeden sivillerin sayısını ifade etmek için kullanıldı. Tanıklara göre siviller birer insan olarak değil, "naza" olarak adlandırıldı.

"Fabrika gibi çalışan" bir bombalama düzeni

Belgeseldeki askerlerden biri, Hamas'ın 7 Ekim saldırısının ardından İsrail'de intikam talebinin güçlü olduğunu söylüyor. Ona göre Gazze adeta "bir fabrikaya" dönüştü ve bombalama "verimli" biçimde yapıldı. Kaç sivilin öldüğüyse "sorun edilmedi". Aynı asker, "Kimsenin masum olmadığı fikri orduda yayıldı. Bir anda bütün binaları havaya uçurduk" diyor.

Belgesel, henüz yayınlanmadan İsrail'de büyük tepki çekti. Ülkede orduya yönelik eleştirilere hoşgörü gösterilmiyor. Yapımcılar Venedik Film Festivali'nde 25 dakikalık ayakta alkışlandı; bu, festival tarihinin en uzun alkışı oldu ve jüri ödülünü kazandılar. Kendi ülkelerindeyse "vatan haini" olarak nitelendiriliyorlar. Abraham ve Szor şu anda saklanıyor.

Tanıklıkların büyük bölümü daha önce Abraham'ın +972 Magazine'de yayımladığı yazılarla ortaya çıkmıştı. Bu yazılarda Filistinlilerin çoğunlukla evlerinde aileleriyle birlikte bombalandığı belirtiliyordu. Üst düzey bir Hamas üyesini hedef almak için yüzlerce sivilin ölmesinin kabul edilebildiği ifade ediliyordu. Yetişkinler ile çocuklar arasında ayrım yapılmıyordu. Filistinli gazeteciler de bu konuyu ayrıntılı biçimde haberleştirdi.

Askerlerin ayrıntılı anlatımları belgeseli ürkütücü kılıyor. Görüşülen kişilerden biri, keskin nişancıların yemek dağıtımı için sırada bekleyen silahsız Filistinlilere ateş ettiğini anlatıyor: "Yüzüstü düşüyorlardı. Cesetler üst üste yığılıyordu." Bir başkası, meslektaşlarının kamera görüntülerinde cesetlerin köpekler tarafından yenmesini izlediğini söylüyor.

Telefon dinleme ve "son anlar"

İsrail ordusunun Gazze'de kurduğu geniş gözetleme sistemi sayesinde bölge kısa sürede yoğun biçimde bombalanabildi. Askerler, telefonları hackleyip dinleyerek ailelerin oturma odalarına girdi ve ev sakinlerini tespit etti. Tanıklardan biri, "Bir insanın hayatının son anlarını duydum" diyor. Açık duran televizyonu, bir konuşmayı ve ağlayan bir bebeği duyduğunu anlatıyor. Ardından bombalama için yeşil ışık verildi.

Bir başka tanık, yıkımın "uluslararası meşruiyeti kaybetmeden önce" mümkün olduğunca hızlı yapılması gerektiğini belirtiyor. Filistinliler toplu halde yerinden edildikten sonra ordu, evleri havaya uçurup yakarak bölgeyi parça parça harap etti. Böylece Gazze'nin yaşanmaz hale getirilmesi ve Filistinlilerin bir daha evlerine dönmemesi amaçlandı. Tanıklardan biri, "Tarihi sildik" ifadesini kullanıyor.

Bazı askerlerse yaptıkları işten dolayı gurur duyduklarını söylüyor. Bir görevi ekiple tamamlamanın iyi bir duygu verdiğini, bunun adeta bir video oyunu gibi olduğunu anlatıyorlar. Diğerleri kendilerini büyük bir sistemin küçük bir "radarı" olarak gördüklerini ya da analist olarak "teknik rollerinden" dolayı sorumluluk hissetmediklerini belirtiyor. Bir tanık, "Ben yapmasaydım başkası yapardı" diyor.

Aralarında şüphe ve pişmanlık duyanlar da var. Askerlerden biri, ordunun kitlesel olarak sivilleri öldürdüğü bir düzene kimsenin neden isyan etmediğini sorguluyor. "Almanlar kendileriyle nasıl yaşayabildi diye düşünürdüm" diyen aynı kişi, "Ama şimdi anlıyorum. Nazileri hâlâ kötü olarak görüyorum. Peki ben neyim?" ifadelerini kullanıyor. Gazze'de soykırım olup olmadığı sorusuna ise net biçimde "evet" yanıtını veriyor.

İsrail ordusu, askerlerin bu iddialarını reddediyor. Kültür bakanı, "aşağılık yönetmenlerin" vatandaşlığının iptali için adım atacağını duyurdu. Başbakan Netanyahu da öfkeli bir açıklama yaparak yapımcıları "sert biçimde vuracağını" söyledi. Aşırı sağcı aktivistler Rachel Szor'un evinin önünde toplanarak asılmasını talep etti.

Belgesel yarın onlarca ülkede gösterime giriyor; Hollanda'daki sinemalarda da izlenebilecek. Film İsrail'de gösterilmeyecek. Kasım ayında ise herkesin tanıklıkları görebilmesi için internet üzerinden ücretsiz erişime açılacak. Yapımcılar, belgeselle Filistinli sivillerin öldürülmesinin savaşın trajik bir sonucu değil, "önceden tasarlanmış, hesaplanmış ve kasıtlı bir eylem" olduğunu göstermeyi amaçlıyor. Abraham ve Szor, failleri konuşturarak özellikle İsrail'deki izleyicilerle yüzleşmek istiyor. Ülkede nüfusun büyük bölümü Gazze'de işlenen savaş suçlarını reddediyor ya da meşrulaştırıyor. Yapımcılara göre bu inkâr, söz konusu suçların bugüne kadar sürmesinin nedenlerinden biri.