Nepal'deki afet iklim kayıp fonu için ilk sınav olacak

Nepal ile Tibet arasındaki sınır bölgesinde meydana gelen buzul kütlesi kayması ve ardından yaşanan sellerde en az 1.100 kişi hayatını kaybetti. Binlerce kişi yaralanırken ya da kaybolurken, çok sayıda köy, yol, köprü ve tarım arazisi kullanılamaz hale geldi. Bilim insanları, henüz kesin nedenler araştırılsa da bu olayın ısınan Himalaya bölgesinin tipik bir sonucu olduğunu belirtiyor.

Nepal hükümeti, afetin yol açtığı maddi hasarın 4 ila 5 milyar dolar arasında olduğunu tahmin ediyor. Bu rakam, ülkenin gayri safi yurtiçi hasılasının (GSYİH) yüzde 10'undan fazlasına denk geliyor. Asya'nın en yoksul ülkelerinden biri olan Nepal, bundan 11 yıl önce de binlerce kişinin ölümüne yol açan büyük bir deprem yaşamıştı. Ülke ekonomisi büyük ölçüde turizme ve hidroelektrik enerji üretimine dayanıyor; bu iki sektör de afetten ciddi şekilde etkilendi.

İklim zarar fonu devreye girmeye çalışıyor

İşte tam bu tür kayıplar için Birleşmiş Milletler bünyesinde oluşturulan Kayıp ve Zarar Fonu (iklim zarar fonu olarak da biliniyor) bulunuyor. Fonun amacı, iklim değişikliğinin yol açtığı çok ciddi zararlarla karşılaşan hassas ülkelere altyapının onarımı gibi konularda maddi destek sağlamak. Nepal'in Maliye ve Çevre Bakanları, fondan hızlı bir prosedürle acil destek talebinde bulundu. Bakanlar, paranın şu anda gerekli olduğunu vurguladı.

İklim uzmanları, Nepal'in bu fona başvuru hakkı olduğunu ancak ülkenin para alıp alamayacağının henüz belirsiz olduğunu söylüyor.

Fon, sembolik bir başlangıç mı?

Söz konusu fonda şu anda AB ülkeleri, Kanada, Avustralya ve Japonya'nın katkılarıyla yaklaşık 800 milyon dolar birikmiş durumda. ABD de daha önce katkı sözü vermiş ancak Başkan Donald Trump yönetimi geçen yıl bu taahhüdü geri çekti.

Eindhoven Teknoloji Üniversitesi'nden iklim finansmanı uzmanı Pieter Pauw, bu miktarın küresel ihtiyaçların yanında çok küçük kaldığını belirtiyor. Oxfam Novib'den iklim uzmanı Hilde Stroot ise fonun pratikte henüz hiçbir ödeme yapamadığını, yaklaşık 200 başvuru bulunduğunu ancak fondan henüz bir dolar bile çıkmadığını vurguluyor. Pauw, zengin ülkelerin dünyadaki tüm iklim zararlarından sorumlu tutulmak istemedikleri için bağış yapmaktan çekindiğini söylüyor.

Fon, 2022 yılında Mısır'da düzenlenen 27. İklim Zirvesi'nde, deniz seviyesindeki yükselme nedeniyle yaşam alanları tehdit altında olan küçük ada devletlerinin yıllardır süren çabaları sonucu kuruldu. Stroot, tazminatın hâlâ bir tür hayırseverlik gibi görüldüğünü, oysa bunun aslında başkalarının neden olduğu zararların karşılanması olduğunu ifade ediyor. İklim krizine en az katkısı olan gelişmekte olan ülkeler, en ağır sonuçlarla karşı karşıya kalıyor.

Nepal'in talebinin öncelikli olarak değerlendirilip değerlendirilmeyeceği henüz belli değil. Öncelikle zararın iklim değişikliğine ne ölçüde bağlanabileceğinin belirlenmesi gerekiyor. Nepalli yetkililer, bu afetin iklim değişikliğiyle bağlantısının açık olduğunu düşünüyor. Ancak bazı doğal afetlerde bu bağlantıyı kurmak daha zor olabiliyor; altyapının bakımsızlığı, riskli bölgelerdeki yerleşimler ya da ormansızlaşma gibi etkenler de rol oynayabiliyor.

Stroot ve Pauw, Nepal'deki durumun görmezden gelinemeyecek boyutlarda olduğunu düşünüyor. Fonun yönetiminin başvuruya yanıt vermesi gerektiğini ancak bunun aylar sürebileceğini ifade ediyorlar. İki uzman da Nepal'in başvurusunun, bir sonraki BM İklim Zirvesi'nde önemli bir gündem maddesi olacağını ve fonun kuruluş amacına uygun çalışıp çalışamayacağının o zaman görüleceğini belirtiyor. Bu arada Nepal'de yıllar sürecek yeniden inşa süreci başlamış durumda.