RIVM: Halkın çoğunda kanda pfas var, düşüş umut veriyor

Hollanda Ulusal Halk Sağlığı ve Çevre Enstitüsü (RIVM) tarafından yapılan yeni bir araştırmaya göre, 2025 yılında neredeyse her Hollandalının kanında pfas bulunuyor. Kan örnekleri, kan bankası Sanquin donörlerinden alındı. Katılımcıların yaklaşık dörtte üçü, yani yüzde 71'i, sağlık açısından belirlenen sınır değerin üzerinde pfas taşıyor.

RIVM, önceki araştırmalara kıyasla kan değerlerinde küçük bir iyileşme tespit etti. 2016 ve 2017 yıllarından alınan kan örneklerinde neredeyse herkes sınır değerin üzerindeyken, bu oran yeni araştırmada yüzde 71'e geriledi. Kanda ölçülen pfas miktarı da azaldı. RIVM, bunun Batı Avrupa'da insanlarda daha az pfas bulunması yönündeki eğilimle örtüştüğünü belirtiyor.

Pfas nedir, sağlığa etkisi ne?

Pfas, binlerce farklı yapay kimyasalın ortak adı. Kısaltma, polifloroalkil ve perfloroalkil maddelerden geliyor. En bilinen türleri arasında GenX, pfoa ve pfos yer alıyor. Bu maddeler doğada parçalanmıyor, besin zincirinde birikiyor ve bağışıklık sistemini olumsuz etkiliyor. Uzun süre maruz kalındığında bazı türlerinin kanserojen olduğu biliniyor. 1950'lerden bu yana tencere tavalarının yapışmaz kaplamalarında, su geçirmez yağmurluklarda, tarım ilaçlarında ve yangın söndürme köpüğünde kullanılıyor.

RIVM, ölçülen pfas miktarlarının sağlık üzerindeki kesin etkisinin tam olarak bilinmediğini belirtiyor. Enstitüye göre insanlar pfas nedeniyle hemen hastalanmıyor; ancak maddenin vücudu etkileyebildiği, örneğin bağışıklık sistemini zayıflatabildiği biliniyor. Pfas'ın tiroid bezini etkilediği ve yeni doğan bebeklerin doğum kilosunu değiştirebildiği de tespit edilmiş durumda.

Yasak ve bölgesel farklar

RIVM'den Joke Herremans, kandaki düşüşün muhtemelen iki yaygın zararlı pfas türü olan pfos ve pfoa yasaklarından kaynaklandığını söylüyor. "Bu iki maddeyi kan örneklerinde daha az görüyoruz" diyen Herremans, araştırmanın pfas konusunda tam bir yasak getirilmesi için teşvik edici olduğunu ifade ediyor.

Araştırmada dikkat çeken bir diğer nokta, Zeeuws-Vlaanderen bölgesindeki yüksek değerler oldu. RIVM burada, bölgede uzun süredir dile getirilen endişeler nedeniyle ilk kez ek kan ölçümleri yaptı. PFHpS adlı bir tür, Hollanda'nın geri kalanına göre yedi kata kadar daha yüksek çıktı. Herremans, bölgede çok sayıda sanayi tesisi bulunduğunu, Flaman ve Hollanda şirketlerinin Batı Schelde'ye pfas deşarj ettiğini, bunun da daha yüksek maruziyete yol açabileceğini belirtiyor. Batı Schelde'nin kuzeyindeki yerleşimlerde ve Dordrecht'te de ülke genelinin üzerinde değerler ölçüldü; ancak bu bölgelerdeki değerler Zeeuws-Vlaanderen kadar yüksek değil.

RIVM, sorunun çözümü için Avrupa çapında bir yasak öneriyor. Hollanda, birkaç Avrupa ülkesiyle birlikte böyle bir yasak için teklif sundu; teklif hâlâ görüşülüyor. "Bunlar insan yapımı maddeler ve doğaya ait değiller. Doğaya karışmayan bir maddenin oradan çıkarılması da gerekmez" diyor Herremans.

Utrecht Üniversitesi'nden pfas uzmanı Chiel Jonker, düşüş eğilimini "umut verici bir işaret" olarak nitelendiriyor; ancak kesin bir düşüşten söz etmek için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu vurguluyor. Jonker ayrıca kan değerlerinin çevredeki pfas miktarı hakkında bir şey söylemediğine dikkat çekiyor. Ona göre çevredeki pfas azalmıyor; yağmurla toprağa karışıyor, gıda ve su yoluyla vücuda girmeye devam ediyor. Pfos, yasak olmasına rağmen nehirlerde ve okyanuslarda hâlâ istikrarlı biçimde bulunuyor. Araştırmaya ilişkin bir diğer sınırlama da örneklerin bu kez kan bağışçılarından alınması. Bağışçıların kan vermeleri nedeniyle zaten daha düşük pfas seviyesine sahip olduğu biliniyor. Ayrıca ölçümlerde pfas türlerinin tamamı dikkate alınmadı; tarım ilaçları yoluyla çevreye karışan TFA bunlardan biri.