Ukraynalılar evlerinin zararını Hollanda'da mahkemede arıyor

Rusya'nın Ukrayna'yı işgali sırasında evini kaybeden Ukraynalılar, zararlarının Rusya tarafından karşılanması için Hollanda mahkemelerine başvurdu. Kiev'in kuzeyindeki Horenka'da oturan Oleksandr Tereshchenko, NOS'a konuşurken sık sık gözyaşlarını siliyor: “Rusya'dan hiçbir şey istemiyorum, ama evimi onlar yıktı. Bunun bedelini ödemeleri gerekiyor.” Tereshchenko, “Ben asker değilim, evim de askeri üs değildi” diyor.

Ukrayna mahkemeleri mağdurları çoğunlukla haklı buluyor, ancak Rus makamları bu kararları uygulamıyor. Bu nedenle bazı Ukraynalı vatandaşlar ve şirketler, devam eden çeşitli davalardan anlaşıldığı kadarıyla yollarını Hollanda adliyesinden geçirmeye çalışıyor.

Davaları Hollanda'ya taşıyan iki neden

Tereshchenko, Hollanda'yı tarihine ve MH17 uçuşunun düşürülmesine ilişkin davaya duyduğu güven nedeniyle seçtiğini söylüyor: “Bir yerde şans varsa o yer Hollanda'dır, küresel adaletin başkenti.” Tereshchenko bu ifadesiyle Lahey'deki Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne gönderme yapıyor. Ailesiyle birlikte Horenka'da yaşayan Tereshchenko, Şubat 2022'de bölgenin savaş alanına dönüştüğünü anlatıyor. Kentteki apartmanına tank ve roketlerle saldırıldığını, kendilerinin bodruma sığındığını belirtiyor. Sessizlik olunca dışarı çıktıklarında apartmandan geriye bir şey kalmadığını ifade ediyor. Ukrayna'da avukatlık yapan Tereshchenko, Hollanda mahkemesinde şansını yüzde 0,1 olarak görüyor, ama yine de deneyeceğini söylüyor: “Başarırsam, Rus şiddeti yüzünden evini kaybeden daha çok kişi bir şeyler geri alabilir.”

Ukraynalıların davalarını Hollanda'da görmek istemesinin bir başka nedeni de burada Rusya'ya ait paraların bulunması. Gazprom'un Hollanda'daki bağlı şirketlerinin varlıkları da bunlar arasında. Yüksek Mahkeme (Hoge Raad) bu yıl, Gazprom'un devlet şirketi olarak Rus devletinin “alter ego”su sayılabileceğine hükmetti. Bu nedenle Rusya'ya karşı Gazprom üzerinden açılan bir talep artık Hollanda mahkemesinde görülebiliyor.

Bunlardan biri Ukraynalı tarım şirketi Farm Syu Zhnyva. Şirketin, işgal altındaki Zaporijya ve Herson'daki tahıl siloları vardı. Lahey İstinaf Mahkemesi'nin haziran ayındaki ara kararında, siloların kısmen “Rus askeri üniforması giyen Rusça konuşan kişiler” tarafından boşaltıldığı, kalan tahılın ise bozulduğu belirtiliyor. Şirket bu nedenle iflas etti. Ukrayna'da mahkeme, şirketin 75 milyon euro tazminat hakkı olduğuna karar verdi, ancak Gazprom ödemediği için 2024'te Gazprom'un Hollanda'daki varlıklarına haciz kondu.

Yargı yoluna başvurmak zor ve zaman alacak

Bir devletten mahkeme yoluyla tazminat almak görülmemiş bir şey değil, ancak zor. Groningen Üniversitesi'nde milletlerarası özel hukuk profesörü olan Mathijs ten Wolde, bu açıdan özellikle başka bir ülkede dava açmanın güçlüğüne işaret ediyor. Ten Wolde, Hollanda Medeni Usul Kanunu'nun 431. maddesini hatırlatıyor: Bu maddeye göre yabancı mahkeme kararları Hollanda'da uygulanamıyor. Rusya da bu nedenle Ukrayna mahkemelerinin verdiği tazminat kararlarını dikkate almıyor.

Ancak yargılamaların uluslararası standartlara uygun olduğu ülkelerin kararları için istisnalar yapılabiliyor. Ten Wolde, “Süreçler özenle yürütülmüşse, davalıya kendini savunması için yeterli imkân verilmişse ve bu kamu düzenine aykırı değilse” diyor. Böyle bir durumda Ukraynalı bir kişi ya da şirket, Hollanda'da çeşitli Rus hesaplarına ve şirketlerin Hollanda'daki bağlı ortaklıklarına ait varlıklara haciz koyarak zararını tahsil etme şansı yakalayabiliyor.

NOS'a konuşan hukuk uzmanları, sürmekte olan davaları hukuk açısından bakir bir alan olması nedeniyle oldukça ilginç buluyor. Aynı nedenle sürecin uzun soluklu olabileceğini vurguluyorlar. NOS, Gazprom Nederland'ın avukatından davalara ilişkin görüş istedi; avukat, gizlilik yükümlülüğü nedeniyle içerik hakkında açıklama yapamayacağını belirtti.

Hollanda geçen yılın sonunda, Ukraynalıların Rus işgali sırasında uğradıkları savaş zararları için başvurabileceği özel bir komisyona ev sahipliği yapmak istediğini duyurmuştu. O sırada 80 binden fazla zarar talebi kaydedilmişti. Dışişleri Bakanlığı'nın açıklamasına göre komisyon henüz faaliyete geçmedi. Bunun için kuruluş anlaşmasını imzalayan en az 25 ülkenin anlaşmayı onaylaması ve toplam 7,4 milyon euroluk bütçenin en az yarısına kefil olması gerekiyor. Şu ana kadar Hollanda dahil on ülke ve Avrupa Birliği komisyon anlaşmasını onayladı. Bakanlık, kalan on altı ülkenin 2027 ortalarında imza atmasını bekliyor.