Venedik'te ödül alan NAZA belgeseli İsrail ordusunu anlatıyor

İsrailli yönetmenler Yuval Abraham ve Rachel Szor'un çektiği 80 dakikalık NAZA belgeseli, İsrail ordusunun (IDF) Gazze'deki çalışma yöntemlerini eski askerlerin ve istihbarat görevlilerinin tanıklıkları üzerinden anlatıyor. Film, Venedik Film Festivali'nde jüri ödülü kazandı ve 25 dakikalık ayakta alkış aldı.

Belgeselde ağırlıklı olarak, Tel Aviv'de bir çatı katında gecenin bir yarısı sohbet eden iki siyah siluet görülüyor. Yönetmenler 2023'ten 2025'e kadar geceleri gizlice 24 IDF askeri ve istihbarat görevlisiyle görüştü. Bu kişiler kimlikleri belirsizleştirilerek ve sesleri değiştirilerek ekrana getiriliyor.

Yapay zeka ve telefon verileriyle hedef belirleme

Filmde yer alan bilgiler tamamen yeni değil. Belgesel, yönetmen Abraham'ın yazarları arasında olduğu İsrail-Filistin ortak yayını +972 Magazine'in yanı sıra İbranice haber sitesi Local Call ve İngiliz gazetesi The Guardian'ın daha önce yayımladığı araştırmalara dayanıyor. Bu araştırmalar, ordunun telefon trafiğinden yapay zeka yardımıyla kimin Hamas üyesi olduğunu belirlediğini, belirlenen kişilerin etkisiz hale getirildiğini ve sivil kayıpların "yan hasar" olarak görüldüğünü ortaya koyuyordu.

NAZA, 7 Ekim 2023'te Hamas'ın İsrail'e düzenlediği ve yaklaşık 1200 kişinin öldüğü saldırıların ardından Filistinlilere yönelik tutumun daha da sertleştiğini gösteriyor. Gazze'de masum sakinlerin bulunmadığı fikrinin giderek daha geniş kesimlerce benimsendiği belirtiliyor. Belgeseldeki tanıklıklara göre İsrail ordusu, bir Hamas üyesine yönelik saldırıda yirmi, bazen yüzlerce sivilin ölmesini kabul edilebilir buluyordu.

Eski IDF görevlileri, Gazze'deki tüm telefonların izlendiğini ve dinlendiğini anlatıyor. Yönetmen Abraham istediğinde bazıları kamera önünde çizim yapıyor. Tanıklara göre İsrail, yapay zeka yardımıyla telefon verilerinden olası Hamas üyelerini belirliyor; bu sistemin hata payı yüzde 15. Telefon verileriyle olası bir Hamas üyesinin tam ev adresi tespit edilebiliyor. "Baba", "ev" gibi belirli kelimeler mesajlarda ve görüşmelerde taranarak evin reisinin eve kaçta geldiği belirleniyor ve ardından eve füze atılabiliyor. Bir tanığa göre hedeflere evlerinde saldırılıyor çünkü orada yakalanmaları en kolay.

Alt düzey bir Hamas üyesine yönelik saldırıda yirmi sivil ölümü kabul edilebilir görülürken, üst düzey bir Hamas üyesi için "naza" yani yan hasar sayısı çok daha yükseğe çıkıyor. IDF, Hamas üyesi sayısını 30 bin ile 40 bin arasında tahmin ediyor. Tanıklık eden bir asker, tüm bu kişilerin sivil kayıplarla birlikte etkisiz hale getirilmesi durumunda Gazze nüfusundan çok az kişinin kalacağını kabul ediyor.

Yerinden edilme, yakma ve öldürme iddiaları

Tanıklık eden askerler ayrıca kameralar üzerinden İsrailli keskin nişancıların yardım konvoyuna koşan Filistinlilere ateş ettiğini gördüklerini anlatıyor. Kuzey Gazze'deki konutları, sakinleri evlerini terk etmeye zorlamak için yakma emri aldıklarını aktarıyorlar. Daha sonra askeri bölge ilan edilen enkaz alanına silahsız dönenlerin vurulduğu belirtiliyor. Belgeselde konuşanlardan biri Gazze'nin köpekler tarafından yenilen cesetlerle dolu olduğunu anlatıyor. Bir tanıklıkta soykırım olup olmadığı sorusuna açıkça "evet" yanıtı veriliyor.

Yönetmenler Abraham ve Szor daha önce Batı Şeria'daki Filistin köylerinin yıkımını konu alan No Other Land belgeseliyle Oscar kazanmıştı. Bu filmde Gazze'den neredeyse hiç görüntüye yer vermemeyi tercih ettiler. Yıkımın boyutu ve yol açtığı yıkıcı sonuçlar yalnızca son dakikalarda ekrana geliyor. Belgeselin büyük bölümü Tel Aviv'deki dairelerin pencerelerinden çekilen görüntülerden oluşuyor. Sakinler arka planda televizyon açıkken gündelik işlerini yapıyor; bu görüntüler, Gazze'deki apartmanların yıkımına dair tanıklıklarla keskin bir tezat oluşturuyor.

Yönetmenler, askerlerin bu kadar sivil ölüme yol açan bir sisteme neden katıldığını sorguluyor: Evde çocuk olduğunu duyduğunuzda neden saldırıyı durdurmuyorsunuz? Tanıklar, kimsenin sistemi sorgulamadığını ortaya koyuyor. Sorgulanan bir kişi, "yalnızca teknik servisten" olduğu için müdahale etme gereği duymadığını söylüyor. Eski asker ve istihbarat görevlilerinden bazıları pişmanlık duyduğunu belirtirken, bazıları parçası oldukları sistemi hâlâ savunuyor.

IDF, NAZA'da çizilen çalışma yöntemini sistematik olarak reddediyor. İsrail ordusu, belgeselin askeri rollerinin kesin olarak doğrulanamayacağı anonim konuşmacılara dayandığını savunuyor. Belgeselin yapımcıları ise konuşmacıların görevlerinin ve anlattıkları operasyonların ayrıntılı biçimde araştırılıp doğrulandığını söylüyor.

Belgeselin yönetmenleri için sonuçları ağır oldu. Hem IDF yönetimi hem de Netanyahu hükümeti iki yönetmene karşı tavır aldı. Başbakan, yönetmenlerin İsrail vatandaşlığından çıkarılmasını ve kendilerinden yüklü tazminat istenebilmesi için bir yasanın değiştirilmesini istiyor. Szor'un annesinin evi aşırı sağcı göstericiler tarafından kuşatıldı, Abraham ise Instagram'da tehdit edilerek vatan haini olarak nitelendirildi.

Yapımcıların belgeselle özellikle İsrailli izleyicilere ulaşma hedefi şimdilik gerçekleşmedi. Film İsrail sinemalarında gösterilmiyor. Kasım ayından itibaren yeni bir olasılık doğuyor: Film, ortak yapımcı The Guardian üzerinden dünya çapında çevrimiçi erişime açılacak.