Depozito artışı yerine tartışmalı piyango: Bakanlık ve üreticiler iş birliği yaptı

Hollanda'da Altyapı ve Su Yönetimi Bakan Yardımcısı Thierry Aartsen ile içecek üreticileri, depozito artışını önlemek ve bunun yerine bir depozito piyangosu başlatmak için aylarca birlikte çalıştı. Bu, NOS'un Kamu Bilgisine Erişim Yasası kapsamında talep ettiği belgelere dayanarak yaptığı araştırmayla ortaya çıktı.

İçecek üreticileri ve ithalatçılarının çatı örgütü Verpact ile bakanlık, denetim kurumu Çevre ve Ulaşım Denetimi'ni (ILT) sürecin dışında tuttu. Groningen Üniversitesi'nden idare hukuku profesörü Heinrich Winter bu durumu eleştirdi: "Bu, idari süreçlerin nasıl işlemesi gerektiğine uygun değil. Denetim kurumu devre dışı bırakılıyor, oysa tam tersine sürece dahil edilmeli."

Bakan yardımcısı ile Verpact arasında iş birliği

Geçen yılın eylül ayı sonunda Verpact heyeti, Bakan Yardımcısı Aartsen ile görüşmek üzere bakanlığa geldi. Toplantının gündeminde 'depozito toplam paketi' vardı. Aartsen, büyük şehirlerde açılan çöp kutuları ve bozuk iade makineleri önündeki uzun kuyruklarla ilgili olumsuz haberlerden rahatsızdı. Ayrıca plastik şişe ve kutular için yasal yüzde 90 toplama hedefine hâlâ ulaşılamıyor.

Ancak bakan yardımcısı ve üreticiler, ILT'nin istediği adımları atmak istemiyordu. Denetim kurumu altı ay önce önlem alacağı konusunda uyarmış ve seçenekler arasında depozitonun iki katına çıkarılması da yer almıştı. Üreticiler, insanların kasada daha fazla ödemek zorunda kalması durumunda satış kaybı yaşamaktan korkuyor. Bu nedenle Verpact ve bakanlık, depozito artışı içermeyen alternatif bir 'toplam plan' oluşturmak için güçlerini birleştirdi.

Yaz aylarında Aartsen ile Verpact Genel Müdürü Hester Klein Lankhorst arasındaki yazışmalarda 'depozito piyangosu' olası bir alternatif olarak gündeme geldi. Aartsen, denetim kurumuna Verpact'tan bir depozito planı istediğini bildirdi ancak içerik hakkında bilgi vermedi. Eylül başında denetim kurumu Verpact'a resmi olarak önlem uyguladı: 1 Ocak 2026'ya kadar ya depozitoyu iki katına çıkarmaları ya da iade bonusu vermeleri ya da her ikisini birden yapmaları gerekiyordu.

Bakan yardımcısı aynı gün içinde denetim kurumunun kararının üzerine giderek Verpact'a gönderdiği zorlayıcı bir mektupta depozito artışının söz konusu olmadığını bildirdi. Perde arkasında alternatif plan üzerinde çalışmaya devam etti.

Denetim sürece dahil edilmedi

Eylül ayı sonundaki toplantıda Verpact Genel Müdürü Klein Lankhorst, denetim kurumunun önlemlerini 'moral bozucu' olarak nitelendirdi. Bakan yardımcısı Aartsen ise alternatif plana 'gaz vermek' istediğini söyledi. Denetim kurumu bu iş birliğine dahil edilmedi; ILT, depozito piyangosu önerisini ancak kasım ortasında aldı.

Verpact şu anda depozito piyangosunu yaygınlaştırıyor. Dijital ödeme yapılan iade noktalarına depozito paketleri getiren kişiler, geri aldıkları depozito ile piyango bileti satın alabiliyor. Önümüzdeki altı ay içinde bu sistem tüm depozito makinelerine yaygınlaştırılacak. Ancak plan tartışmalı; Trimbos Enstitüsü kumarın toplumda daha da normalleşeceği endişesini dile getiriyor. Denetim kurumu ise birkaç gün içinde piyangoyu reddetti ve Verpact'ın bunun eşit derecede olumlu bir etkisi olduğunu kanıtlayamadığını belirtti.

Bu arada Verpact, depozito artışını geçici olarak engellemek için Danıştay'da dava açarak denetim kurumu üzerindeki baskıyı artırdı. Üretici örgütü bu süreçte bakan yardımcısının desteğini hissetti. Verpact ve bakanlık, alternatif planlarını bir hafta içinde sunmak için yoğun çaba harcadı.

27 Kasım'da Verpact Genel Müdürü Klein Lankhorst ve Bakan Yardımcısı Aartsen kameralar karşısında yeni planlarını tanıttı. Denetim kurumunun en üst düzey yetkilisi Mattheus Wassenaar fotoğrafta yer almadı. O, belgeyi ancak bir gün önce almış ve birkaç saat içinde depozito artışı yerine piyango sistemini onaylamıştı; oysa bir hafta önce buna şiddetle karşı çıkıyordu.

ILT sözcüsü, denetim kurumunun kararında plandaki 'toplam önlemlerin' etkili olduğunu söyledi: makinelerin daha hızlı onarılması ve sokak kirliliğiyle mücadele gibi. "Depozito artışı hiçbir zaman kendi başına bir hedef olmadı." Ancak idare hukuku profesörü Winter, denetim kurumunun 'kandırıldığını' düşünüyor: "Denetim genel müdürü bakanlığın üst düzey bürokrasisinde yer alıyor. Kendi meslektaşları tarafından yanıltıldı."

Verpact yazılı açıklamasında bakanlıkla sürekli uyum içinde olduklarını ve denetim kurumuyla da sık sık temas halinde olduklarını belirtti. Bakanlık ile denetçinin kendi aralarındaki koordinasyonun ise onlara ait olduğunu ifade etti. Mevcut kabinede depozitodan sorumlu Ekonomi Bakanlığı, Altyapı ve Su Yönetimi ile ILT arasında 'düzenli gayriresmi görüşmeler' yapıldığını, bu görüşmelerin tutanaklarının olmadığını bildirdi. ILT ise planın ilk versiyonunu ancak ekim sonunda aldığını ve öncesinde sürece dahil edilmediğini açıkladı.