PFAS yasağı tartışması: Tam yasak giderek zayıflıyor

Hollanda'nın da aralarında bulunduğu beş ülkenin Avrupa Birliği'nde PFAS yasağı için yaptığı başvurunun ardından süreç uzarken, yasak giderek zayıflıyor. Utrecht Üniversitesi'nden çevre kalitesi ve sağlık profesörü Annemarie van Wezel ile emekli toksikoloji profesörü Jacob de Boer, yasağın kapsamının daraltıldığını belirtiyor.

PFAS, binlerce kimyasal maddeyi kapsayan bir şemsiye terim. Bu maddeler doğada neredeyse hiç bozulmuyor. Su ve yağ itici malzemelerde kullanılabilmelerini sağlayan bu özellik, aynı zamanda kanser, zayıflamış bağışıklık sistemi ve diğer sağlık riskleriyle ilişkilendirilmelerine yol açıyor.

Geçen hafta Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), yani Hollanda Çevre ve Ulaşım Denetim Kurumu, yeraltı suyundaki PFAS değerlerinin yirmi yıl içinde RIVM'nin önerdiği normun üzerine çıkacağı uyarısında bulundu. Bu derin yeraltı suyu, içme suyu üretiminde de kullanılıyor. Söz konusu suyun büyük bölümü yüzyıllar önce yağmur olarak yeryüzüne inmiş ve yüzlerce yıl boyunca toprağın derinliklerinde arınmış durumda.

ILT'nin uyarısı, PFAS konusunda yapılan uzun uyarılar zincirinin son halkası. Hobi tavuklarının yumurtaları, Batı Schelde'den çıkan balıklar ve neredeyse her Hollandalının kanında PFAS bulunuyor.

Yasak taslağında muafiyet sayısı arttı

Hollanda, Danimarka, İsveç, Almanya ve Norveç'in birkaç yıl önce Avrupa Birliği'ne sunduğu PFAS yasağı önerisi üzerinde çalışmalar sürüyor. Ancak birçok AB kararında olduğu gibi, nihai kararın alınması uzun zaman alıyor. Hollanda'nın da aralarında bulunduğu ülkelerin başvurusundan yıllar sonra, Avrupa Kimyasallar Ajansı (ECHA) bu yılın mart ayında PFAS'ın yasaklanması yönünde görüş bildirdi. ECHA'ya göre, bir yasağın "olumlu etkilerinden çok olumsuz etki yaratması" durumunda istisnalar tanınmalı.

Van Wezel, bu istisnaların belirlenmesinde sanayinin büyük etkisi olduğunu söylüyor. Geçen ay, şirketlerin PFAS yasağı önerisi üzerindeki etkisini inceleyen ve Van Wezel'in de katkıda bulunduğu bir araştırma yayımlandı. Araştırmanın sonucu şöyle: "Sanayi, 'yasaktan yanayız ama kendi ürettiğimiz maddelerin yasaklanmasını istemiyoruz, çünkü onlar vazgeçilmez' diyor."

Emekli toksikoloji profesörü Jacob de Boer da PFAS yasağının giderek zayıfladığını belirtiyor. "İlk sürümde yalnızca dört istisna vardı. Şimdi bu sayı 85'e çıktı. Lobi çok güçlü."

Van Wezel'e göre bunun nedeni şirketlerin lobi için ayırdığı büyük bütçeler. "Tüm çıkarlar dengeli biçimde temsil edilseydi lobi güzel olurdu, ama şu anda katılım çok dengesiz."

De Boer, sanayinin Çin gibi ülkelerle rekabet edebilmesi için üzerindeki kuralların azaltılması gerektiğinin giderek daha sık dile getirildiğini söylüyor. Tam bir PFAS yasağı konusunda "Genel atmosfer buna uygun değil" diyor. "Bu beni karamsar yapıyor. Başlangıçta üç yıllık bir geçiş süresi olacaktı, şimdi on iki yıllık geçiş süresinden söz ediliyor. Bu arada PFAS üretimi de artmaya devam ediyor."

Nihai tavsiye yıl sonunda bekleniyor

Avrupa Komisyonu'na sunulacak tavsiye üzerindeki çalışmalar sürüyor. Nihai tavsiyenin bu yılın sonunda hazır olması bekleniyor. Ardından Avrupa Komisyonu'nun bir öneri sunması, bu önerinin üye devletler tarafından kabul edilmesi ve yasağın yürürlüğe gireceği tarihin belirlenmesi gerekiyor.

Yasağın ne zaman yürürlüğe gireceği henüz bilinmiyor. Ancak yasağın daha da gecikeceği ve bir yasağın tüm PFAS maddelerinin yasaklanacağı anlamına gelmediği açık.

De Boer bunu kaçırılmış bir fırsat olarak görüyor. Bir maddenin yasaklanmasının ardından doğada hiçbir izinin kalmamasının onlarca yıl sürdüğüne dikkat çekiyor. "DDT pestisitini ele alalım; onlarca yıldır yasak ama anne sütünde hâlâ yoğun biçimde bulunuyor. Sorunundan kurtulmamız elli ila yüz yıl sürüyor."

"Yeni madde üretmeyi bırakırsanız, her şey sonunda denize ulaşır ve deniz tabanına çöker" diye devam ediyor. "Ardından üzerine temiz bir tortul tabakası gelir. Madde orada kalır ama artık sorun yaratmaz. Bunun için yüz yıl beklemek gerekir. İşte tam da bu yüzden bu konuyu bu kadar ciddiye alıyoruz."