Siyaset, kendi denetçisini engelledi: depozito toplamada etkisiz kaldık

Altyapı ve Su Yönetimi Bakanlığı'ndaki yöneticiler, kendi denetçileri olan Çevre ve Ulaşım Teftiş Kurulu'nu (ILT) depozito yasasını uygulama konusunda defalarca engelledi. Denetçi, şişe ve kutu toplama oranlarını artırmak için önlemler almak istedi, ancak her seferinde bir bakanlık yetkilisi araya girdi. Bu durum her yaşandığında, ILT'nin uygulamalarını değiştirmek zorunda kaldığı ve etkinliğinin azaldığı belirtiliyor.

Bir sözcü, "Bu nedenle daha az etkiliyiz ve bu durum çevre, yaşam alanı ve güvenlik açısından olumsuz sonuçlar doğurabilir" dedi. Bakanlık yetkililerinin müdahalesi, denetçilerin bağımsızlığını güçlendirmeyi amaçlayan yeni bir yasa tasarısı hazırlanırken dikkat çekiyor. ILT de bağımsızlığın iyi bir denetim için önemli olduğunu vurguluyor.

Milyonlarca Euro iade edilmedi

İçecek üreticileri ve ithalatçıları, çevre kirliliğini azaltmak ve geri dönüşümü artırmak için yasal olarak tüm plastik şişe ve kutuların yüzde 90'ını toplamak zorunda. Ancak 2021'de şişeler ve 2023'te kutular için depozito uygulamasının başlatılmasından bu yana bu hedefe ulaşılamadı. Bu nedenle, toplanamayan depozito ücretleri, sektör adına paketleme toplama ve geri dönüşümden sorumlu olan Verpact'ta kaldı. Son iki yılda bu miktar 270 milyon euroyu buldu.

ILT, denetçi olarak Verpact'tan toplamayı iyileştirmek için çeşitli önlemler talep etti. Ancak ILT'nin bağlı olduğu Altyapı ve Su Yönetimi Bakanlığı'ndaki yetkililer bu talepleri her zaman onaylamadı. 2023 ile 2025 yılları arasında üç farklı VVD ve PVV'li bakan, ILT'yi geri adım attırdı. Örneğin, ILT 2023 yılında yasaların öngördüğü gibi plastik limonata şurubu şişelerinde de depozito uygulanmasını zorunlu kılmak istedi. Ancak PVV'li Devlet Sekreteri Chris Jansen buna karşı çıktı ve denetçiye yasayı bu noktada uygulamama talimatı verdi.

Toplama hedefine 'nefes alma alanı'

Jansen, limonata şişelerinin çevreye atılmadığını, çünkü şurubun evde suyla karıştırıldığını belirterek depozitoyu gereksiz buldu. Ancak depozitonun diğer amacı olan paketlerin daha iyi geri dönüştürülmesini göz ardı etti. Haziran 2025'te ise VVD'li Çevre Bakanı Sophie Hermans devreye girdi. Süt ve meyve suyu şişelerinin geçici olarak yasal toplama hedefine dahil edilmemesi talimatını verdi. Bu sayede toplanan şişe ve kutu yüzdesi otomatik olarak yükseldi. Hermans, bu paketler için toplama yöntemleri araştırılırken üreticilere "nefes alma alanı" tanımak istedi.

Eylül başında ise Hermans'ın halefi ve parti arkadaşı Thierry Aartsen konuya dahil oldu. Denetçi, yetersiz toplamadan dolayı sabırsızlanarak Verpact'tan önlemler talep etti. Depozito ücretinin ikiye katlanması seçeneklerden biriydi. Diğer ülkelerde bu uygulama toplama oranlarını artırmıştı. Aartsen ise buna şiddetle karşı çıktı ve tüketicinin mağdur olacağını savundu. NOS'un açık devlet yasası (Woo) kapsamında edindiği belgelere göre, Aartsen başlangıçta denetçinin bu talebini veto etmeyi düşündü. Son anda bundan vazgeçerek Verpact'a bağlayıcı bir mektup gönderdi. Mektupta, depozito ücreti artırılmadan önlemler alınması beklentisini iletti. Böylece denetçiyi alenen reddetmiş oldu.

Groningen Üniversitesi'nden denetim profesörü Paulien de Winter ve Utrecht Üniversitesi'nden idare hukuku profesörü Annemarie Drahmann, bu müdahaleleri dikkat çekici ve alışılmadık buluyor. Üç vakada da yetkililerin, kendi denetçilerinin yasa uygulamasını baltaladığını ve bunun denetime zarar verdiğini söylüyorlar. Drahmann, "Müdahale eşiği yüksek olmalı. Devlet sekreteri bu konuda çok temkinli olmalı" diyor. "Denetçinin kısa sürede üç kez geçersiz kılınması alışılmadık ve istenmeyen bir durum. Bir devlet sekreteri, yasal hakkı buzdolabına kaldırın derse, denetçi olarak iyi çalışamazsınız."

Her iki bilim insanı da paketleme sektörünün güçlü bir lobi faaliyeti yürüttüğünü düşünüyor. Drahmann, "Çevre gibi diğer çıkarların aynı ölçüde dikkate alınıp alınmadığı sorusu akla geliyor" ifadelerini kullandı. De Winter ise bunun geleceğe yönelik bir gölge oluşturduğunu belirtiyor: "Şirketler biliyor ki devlet sekreteriyle güçlü bir bağlantıları varsa, bu işin içinden sıyrılabilirler." Yeni kabinede depozito konusundan sorumlu olan Ekonomi ve İklim Bakanlığı, yetkililerin denetçinin uygulamalarına müdahale etmekte tereddütlü olmaları gerektiğini kabul etmekle birlikte, söz konusu vakalarda müdahale için gerekçe olduğunu savunuyor. Bir sözcü, yetkililerin yasalara uyduğunu belirtti.