Uzmanlar yeni zzp yasasını değerlendirdi: Denetim yoksa çözüm de yok

Hollanda'da onlarca yıldır süren bir tartışma var: Bir kişi ne zaman gerçekten serbest çalışan (zzp'er), ne zaman çalışan sayılır? Kabine, 2028'de yürürlüğe girmesi planlanan yeni Zelfstandigenwet (Serbest Çalışanlar Yasası) ile bu soruya nihayet yanıt vermeyi umuyor. Ancak uzmanlar, yasanın pratikte ne getireceği konusunda temkinli.

İş hukuku avukatı Ruud Schepers, yeni yasanın mevcut duruma göre daha fazla netlik sağlayacağını düşünüyor. Şu anda Belastingdienst (Hollanda Vergi Dairesi) ve mahkemeler, işveren ile serbest çalışan arasındaki ilişkiyi somut durumun tüm koşullarına bakarak değerlendiriyor. İşin türü, zzp'erin çalışmayı yürütürken yeterli özgürlüğe sahip olup olmadığı, kendi çalışma saatlerini belirleyip belirleyemediği, ne kadar ödeme yapıldığı ve kişinin kendini girişimci gibi davranıp davranmadığı bu değerlendirmede rol oynuyor.

Bu durum belirsizlik yaratıyor; çünkü işverenler ve zzp'ler kurallara doğru uyup uymadıklarını çoğu zaman ancak sonradan öğrenebiliyor. Sahte serbest çalışma nedeniyle Belastingdienst'ten ceza alma korkusu, birçok işverenin artık zzp'leri işe almaktan vazgeçmesine yol açmış durumda.

İki ön test ve 'güvenli liman'

Yeni yasa, işverenlerdeki bu çekingenliği gidermeyi ve zzp'leri risklere karşı daha iyi sigortalanmaya teşvik etmeyi amaçlıyor. Ayrıca serbest çalışanların dışlanmasını veya sahte serbest çalışmayı önlemek için aracılar üzerinden çalışmaya zorlanmasını engellemeyi hedefliyor. Bunun için önceden iki test yapılması öngörülüyor: zelfstandigentoets (serbest çalışan testi) ve werkrelatietoets (iş ilişkisi testi). Her iki testi de geçenler bir 'güvenli liman'a giriyor ve önceden serbest çalışan olarak çalışabileceklerini biliyor.

Schepers'e göre bu iki test, açıkça serbest çalışan olan kişiler için bunu teyit ediyor; ancak mevcut test de bunu zaten yapıyor. Ona göre zzp'lerin büyük bölümü hâlâ gri alanda bulunuyor ve bu kişilerin iki testle daha fazla netlik kazanıp kazanmayacağı belirsiz.

Avukata göre asıl belirsizlik werkrelatietoets'te. Bu testte, belirli bir yer veya zamanla sınırlı olmadığı sürece zzp'erin nasıl, nerede ve ne zaman çalışacağına özgürce karar verebilmesi gerekiyor. Örneğin bir şantiyede veya sağlık sektöründe durum farklı olabiliyor. Schepers, 'İşte pratikte sürtüşme burada başlıyor. Nasıl çalıştığınız konusunda özgür olmanız gerektiği yazıyor. Ama teste uyacak kadar özgür olduğunuzda bu ne zaman gerçekleşir?' diyor.

Yasa teklifinde verilen örnekte, bir işverenin duvarların rengini ve boyanın düzgün yapılıp yapılmayacağını belirleyebileceği, ancak hangi boya rulosunun kullanılacağı veya boyamanın hangi sırayla yapılacağı gibi çalışma talimatları veremeyeceği belirtiliyor. Schepers, 'Bu ayrım belirsiz ve her zaman bir gri alan kalacağını gösteriyor. Zelfstandigenwet bu gri alanı ve dolayısıyla tartışmayı ortadan kaldırmıyor' diyor.

Werkrelatietoets'in yanı sıra zzp'er, zelfstandigentoets ile de değerlendiriliyor. Gerçekten girişimci olduğunu kanıtlamak için Kamer van Koophandel (Ticaret Odası) kaydı, btw-nummer (KDV numarası) ve faturaları işleyebileceği bir iş banka hesabına sahip olmak gerekiyor. Ayrıca zzp'erin önceki ve içinde bulunulan takvim yılında en az üç farklı işveren için çalışmış olması ve aktif olarak yeni müşteri kazanması şartı aranıyor.

Utrecht Üniversitesi sosyal hukuk profesörü Miriam Kullmann da yeni kuralların birçok serbest çalışan için dezavantajlı olabileceğini kabul ediyor. Kullmann, 'Bir veya iki yıldır yalnızca aynı işveren için çalışan biri şimdi birden daha fazla müşteri aramak zorunda kalıyor' diyor.

Öte yandan bu kriterin girişimciliği gerçekten görünür kıldığını belirten Kullmann, 'Böylece dış dünyaya birden fazla müşteriye farklı hizmetler sunduğunuzu açıkça gösteriyorsunuz. Bu da sahte serbest çalışma riskini azaltıyor' değerlendirmesinde bulunuyor.

Yine de Kullmann iki testin pratikte ne ölçüde işleyeceğini sorguluyor. 'Diyelim ki testleri önceden geçtiniz ve serbest çalışan olduğunuz ortaya çıktı, ancak iki yıl içinde işveren sayınız dörtten ikiye düştü. Bu durumda baştan değerlendirme yapılması gerekiyorsa bu çok zaman ve para kaybı demek' diyor.

Kullmann'a göre yeni yasa yalnızca haklar getirmiyor; 'özellikle de işverenlerin ve serbest çalışanların uyması gereken birçok yeni yükümlülük' oluşturuyor. Profesör, 'Gerçekte nasıl çalışıldığı denetlenmediği sürece yeni bir yasa hiçbir şeyi çözmez. Dolayısıyla bu Zelfstandigenwet'in destekçisi miyim değil miyim henüz tam olarak karar vermiş değilim' diyerek sözlerini tamamlıyor.