Uzmanlar yeni zzp yasasının işleyişine kuşkulu

Hollanda'da on yıllardır tartışılan bir soru var: Bir kişi ne zaman gerçekten serbest çalışan (zzp), ne zaman çalışan sayılır? Kabine, 2028'de yürürlüğe girmesi planlanan yeni Zelfstandigenwet (Serbest Çalışanlar Yasası) ile bu soruya sonunda yanıt vermeyi hedefliyor. Ancak iş hukuku uzmanları, yasanın pratikte beklenen netliği sağlayıp sağlamayacağı konusunda kuşkulu.

İş hukuku avukatı Ruud Schepers, yeni yasanın zzp'ler için nasıl sonuçlar doğuracağını merak ettiğini belirterek, "Şu andakinden daha fazla netlik sağlayacağını düşünüyorum" diyor. Şu anda Belastingdienst (Hollanda Vergi Dairesi) ve mahkemeler, işveren ile serbest çalışan arasındaki çalışma ilişkisini tüm koşullara bakarak değerlendiriyor. İşin türü, zzp'nin çalışmayı yürütürken yeterli özgürlüğe sahip olup olmadığı, çalışma saatlerini kendisinin belirleyip belirleyemediği, ödemenin ne olduğu ve kişinin kendini girişimci gibi davranıp davranmadığı bu değerlendirmede rol oynuyor.

Bu durum belirsizlik yaratıyor; çünkü işverenler ve zzp'ler kurallara doğru uyup uymadıklarını genellikle ancak sonradan öğreniyor. Sahte serbest çalışma nedeniyle Belastingdienst'in verebileceği cezalardan çekinen birçok işveren, artık zzp'leri işe almaktan kaçınıyor.

Yeni yasa, işverenlerdeki bu çekingenliği ortadan kaldırmayı ve zzp'leri risklere karşı daha iyi sigortalanmaya teşvik etmeyi amaçlıyor. Ayrıca yasanın, sahte serbest çalışmayı önlemek için serbest çalışanların dışlanmasını veya aracılar üzerinden çalışmaya zorlanmasını engellemesi gerekiyor.

İki ön test belirleyici olacak

Bir zzp'nin girişimci olma kriterlerini karşılayıp karşılamadığını önceden iki test belirleyecek: zelfstandigentoets (serbest çalışan testi) ve werkrelatietoets (çalışma ilişkisi testi). Her iki testi de geçen kişi bir "güvenli liman"a giriyor ve önceden serbest çalışan olarak çalışabileceğini biliyor.

Schepers'e göre bu iki test, açıkça serbest çalışan olanlar için bunu önceden teyit ediyor; ancak mevcut test de bunu zaten yapıyor. Avukat, zzp'lerin büyük çoğunluğunun hâlâ gri alanda bulunduğunu ve bu kişilerin iki testle daha fazla netlik kazanıp kazanmayacağının belirsiz olduğunu söylüyor.

Schepers'e göre özellikle çalışma ilişkisi testinde hâlâ çok fazla belirsizlik var. Bu testte, zzp'nin nasıl, nerede ve ne zaman çalışacağını belirlemede özgür olduğu, ancak işin yalnızca belirli bir yerde veya zamanda yapılabildiği durumların istisna olduğu belirtiliyor. Örneğin bir şantiyede veya sağlık sektöründe olduğu gibi. Schepers, "İşte pratikte sürtüşme burada yaşanıyor. Çalışma biçiminizde özgür olmanız gerektiği yazıyor. Ama testi geçmek için ne kadar özgür olmanız gerekiyor?" diyor.

Yasa teklifi buna örnek olarak, bir işverenin duvarların rengini ve boyanın düzgün sürülüp sürülmeyeceğini belirleyebileceğini, ancak boyacıya hangi rulonun kullanılacağı veya hangi sırayla boyanacağı gibi çalışma talimatları veremeyeceğini gösteriyor.

Schepers, "Bu ayrım belirsiz ve her zaman bir gri alanın kalacağını gösteriyor. Zelfstandigenwet bu gri alanı ve dolayısıyla tartışmayı ortadan kaldırmıyor" diyor.

Çalışma ilişkisi testinin yanı sıra zzp'nin kendisi de zelfstandigentoets ile değerlendiriliyor. Gerçekten girişimci olduğunu kanıtlamak için Kamer van Koophandel (Ticaret Odası) kaydı, btw-nummer (KDV numarası) ve faturaları işleyebileceği bir iş banka hesabına sahip olmak gerekiyor.

Ayrıca zzp'nin önceki ve içinde bulunulan takvim yılında en az üç farklı işveren için çalışmış olması ve aktif olarak yeni müşteriler kazanması şartı aranıyor. Utrecht Üniversitesi sosyal hukuk profesörü Miriam Kullmann da yeni kuralların birçok serbest çalışan için dezavantajlı sonuçlar doğurabileceğini kabul ediyor. "Bir veya iki yıldır yalnızca aynı işveren için çalışan biri, şimdi birdenbire daha fazla müşteri aramak zorunda kalıyor."

Öte yandan Kullmann'a göre bu kriter, girişimciliğin gerçekten görünür hale gelmesini sağlıyor. "Böylece dış dünyaya birden fazla müşteriye farklı hizmetler sunduğunuzu açıkça gösteriyorsunuz. Bu da sahte serbest çalışma riskini azaltıyor."

Yine de Kullmann, iki testin pratikte ne ölçüde işleyeceğini sorguluyor. "Diyelim ki testleri önceden geçtiniz ve serbest çalışan olduğunuz ortaya çıktı, ancak iki yıl içinde işveren sayınız birden dörtten ikiye düştü. Durumunuzun o zaman baştan değerlendirilmesi gerekiyorsa bu çok zaman ve para kaybı demek."

Kullmann'a göre yeni yasa yalnızca haklar yaratmıyor, "aynı zamanda işverenlerin ve serbest çalışanların uyması gereken birçok yeni yükümlülük de getiriyor".

Profesör, "Gerçekte nasıl çalışıldığı denetlenmediği sürece yeni bir yasa hiçbir şeyi çözmez. Bu yüzden bu Zelfstandigenwet'in destekçisi miyim değil miyim, henüz tam olarak karar vermiş değilim" diyerek sözlerini tamamlıyor.